स्वामींचे जीवनचरित्र

हंसराज स्वामी हे इ.स. १८०५ ते १८५५ या काळात होऊन गेलेले, मराठवाड्यातील शांकर वेदान्ताचे एक अधिकारी भाष्यकार म्हणून प्रसिद्धी पावलेले. एक थोर संतकवी होते. त्यांचा जन्म परभणी येथे झाला होता आणि सन १८५५ मध्ये त्यांनी परंडा (जि. उस्मानाबाद) येथे समाधी घेतली. त्यांची समाधी परंडा (जि. उस्मानाबाद) येथे असून त्यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य वेदान्ताच्या प्रसारासाठी ग्रंथनिर्मिती करण्यात घालविले. अवघ्या पन्नास वर्षाच्या कालावधीत त्यांनी ४०,००० ओव्यांचा विस्तार असलेले एकूण चौदा ग्रंथ रचले. ते त्यांच्या हयातीत त्यांच्या शिष्यवर्गात प्रसिद्ध होतेच. त्यांच्या समाधीनंतर एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात यापैकी बरेच ग्रंथ प्रसिद्ध झाले. वाक्यवृत्ती, सदाचार, वेदेश्वरी या ग्रंथांच्या अनेक आवृत्त्या प्रसिद्ध झाल्या.
विसाव्या शतकाच्या मध्याच्या काळात हे ग्रंथ दुर्मिळ होऊ लागले. तेव्हा परंड्याच्या हंस मंडळाने पुढाकार घेऊन त्यांचे आगमसार, कथाकल्पलता आणि संकेत कुबडी हे ग्रंथ प्रसिद्ध केले. हंसराज स्वामी हयात असताना त्यांचे गुरु श्री. लक्ष्मण हंस यांनी आपल्या संप्रदायातील सर्व सत्पुरुषांची चरित्रे लिहिली जावीत अशी इच्छा व्यक्त केली होती. तेव्हा हंसराज स्वामींनी त्यांची ही इच्छा पूर्ण करण्याची जबाबदारी आपले दोन शिष्य श्री. बाबाजी चैतन्य अकलनूरकर आणि बहिरंभट रामोपाध्ये ऊर्फ संजीवन कवी यांच्यावर सोपविली. त्यांनी ती खूप चांगल्याप्रकारे पार पाडून 'हंसपद्धती' हा ग्रंथ प्रसिद्ध केला आहे. हंसराज स्वामींच्या हयातीत तयार झालेला, त्यांच्या नजरेखालून गेलेला असा हा वैशिष्ट्यपूर्ण चरित्र ग्रंथ आहे. त्या काळात कोशकार म्हणून प्रसिध्द असलेले पुण्याचे श्री. रघुनाथशास्त्री गोडबोले हे हंसराज स्वामींचे पट्टशिष्यच होते. त्यांनी आपल्या 'भरतखंडाचा अर्वाचीन कोश', 'भरत खंडाचा प्राचीन कोश' व हंसकोश या कोशांमध्ये आपले सद्गगुरू श्री. हंसराज स्वामी यांच्याबद्दल संक्षिप्त माहिती दिली आहे.
हंसराज स्वामींनी एकूण चौदा ग्रंथ लिहिले होते, ते असे :
१) गुरुभक्तिसार २) स्वात्मादर्श (संस्कृत) ३) कथाकल्पलता (अर्धा उपलब्ध) ४) भक्तिज्ञान वैराग्यपर स्फुट अभंग व पदे, (अंशतः उपलब्ध) ५) गद्यरूप तत्त्वझाडा, ६) पूर्वारंभागाथा, ७) आगमसार, ८) संकेत कुबडी, ९) वेदेश्वरी, १०) अमृतानुभव, समसंख्य-समच्छंद टीका, ११) चूडालाख्यान, १२) वेदाज्ञा. याशिवाय हंसराज स्वामींच्या चरित्रावर प्रकाश टाकणारा हंसपद्धती हा ग्रंथ ही महत्त्वाचा आहे. तसेच, डॉ. कल्याण काळे यांचा परंड्याचे हंसराज स्वामी : चरित्र, वाड्मय आणि तत्त्वज्ञान हा पीएच. डी. चा प्रबंधही त्यांच्या जीवनावर ग्रंथनिर्मितीवर आणि तत्त्वज्ञानावर प्रकाश टाकणारा आहे.
हल्ली हंसराज स्वामींचे सर्वच ग्रंथ दुर्मिळ झाल्यामुळे हंस मंडळा(परंडा)ने त्यांचे उपलब्ध सर्व ग्रंथ पुनर्मुद्रित करण्याचा संकल्प सोडला. सन २००६ पासून हे पुनर्मुद्रणाचे कार्य चालू झालं आहे. आतापर्यत कथाकल्पलता, संकेत कुबडी, आगमसार, लघुवाक्यवृत्ती आणि सदाचार हे ग्रंथ हंस मंडळातर्फे प्रकाशित झाले आहेत. त्यांचे संपादन डॉ. कल्याण काळे यांनी केले आहे. चूडालाख्यान, पूर्वारंभगाथा, वेदेश्वरी, अमृतानुभव या ग्रंथांना डॉ. कल्याण काळे यांच्या प्रस्तावना आहेत. पद्यसंग्रह आणि वेदाज्ञा हे ग्रंथ लवकरच प्रसिद्ध होत आहेत. त्यांच्या प्रस्तावना डॉ. कल्याण काळे यांच्या आहेत. त्यांचा चूडालाख्यान हा ग्रंथ परंड्याच्या रामचरित मानसप्रेमी मंडळ या संस्थेने प्रकाशित केला आहे, तर पूर्वारंभ गाथा हा ग्रंथ पुण्याचे डॉ. ग. वा. करंदीकर यांनी प्रसिद्ध केला आहे. पुण्याच्या यशवंत प्रकाशनाने त्यांच्या वेदेश्वरी हा ग्रंथ पुनर्मुद्रित केला आहे. हे सर्व ग्रंथ सध्या उपलब्ध आहेत. आता हा ग्रंथ प्रसिद्ध होत आहे. त्याच्या प्रकाशनाची जबाबदारी चेतक बुक्स, पुणे या संस्थेने घेतलेली आहे. याखेरीज तत्वझाडा आणि हंसपध्दती हे ग्रंथ आणि हंसपध्दती प्रकाशित व्हायचे राहिले आहेत तेही लवकरच प्रसिद्ध करण्याचा हंसमंडळाचा मानस आहे.
हंसराज स्वामींचे हे सर्व ग्रंथ वेदान्तावरचे आहेत. वेदान्ताखेरीज आपण काही लिहिणार नाही, अशी त्यांची प्रतिज्ञाच होती. संस्कृतातील गहन वेदान्त स्वामींनी सुबोध करून मराठीत आणला. वेदान्तपर ग्रंथात ज्ञानप्रक्रिया आणि अभ्यासप्रक्रिया असे दोन विभाग त्यांनी हेतुतःच पाडलेले आहेत. ज्ञानप्रक्रियेस ब्रम्ह, माया, जीव, जगत, जगद्रुत्पत्ती, शरीराच्या जागृत्यादी अवस्था, पिंड ब्रम्हांडाची एकरूपता इ. विषय ते अगदी सोपे करून सांगतात. दुसऱ्या भागात ब्रम्हलैक्य साधण्यासाठी कराव्या लागणाऱ्या निरनिराळ्या अभ्यासांची माहिती त्यांनी दिलेली असते. ही माहिती इतकी महत्त्वाची असते की, ती मराठीत इतरत्र सहसा आढळत नाही. हंसराज स्वामींचे हे तत्त्वज्ञान मराठी संत वाड्मयाला दिलेले मोठे योगदानच समजायचे.

- डॉ. कल्याण काळे
दि. ३०. ६. २०१४
ए-५, प्रज्ञानगड,
नवश्या मारुती गल्ली, वीटभट्टी,
सिंहगड रस्ता, पुणे ४११ ०३०
फोन ०२०-२४२५३१३६

Newsletter

Videos

Google Map

Copyrights @2021. All rights reserved | Website designed & developed by Ashtech

linkedin facebook pinterest youtube rss twitter instagram facebook-blank rss-blank linkedin-blank pinterest youtube twitter instagram